Երկաթ: Երկաթի դերն ու նշանակությունը

Երկաթը մարդու օրգանիզմին անհրաժեշտ կարևորագույն միկրոէլեմետներից է: Ըստ որոշ տվյալնեչի չափահաս մարդու օրգանիզմում կա մոտ 4գ. երկաթ, որի 30%-ը գտնվում է պահեստավորված ձևով լյարդում, փայծաղում և ոսկրածուծում: Երկաթի նկատմամբ օրական պահանջը կանանց մոտ կրկնակի ավել է՝ պայմանավորված օրգանիզմի առանձնահատկություններով:

Երկաթը՝
Մասնակցում է թթվածնի տեղափոխմանը հյուսվաքծներ և ածխաթթվի դուրս բերմանը օրգանիզմից:
Կարգավորում է В խմբի վիտամինների յուրացումը:
Մասնակցում է օրգանիզմի աճի պրոցեսներին:
Կարգավորում է իմունային համակարգի գործունեությունը:
Լյարդի կազմում մասնակցում է թույների չեզոքացման պրոցեսին:
Բարելավում է մաշկի, եղունգների և մազերի վիճակը:

Հերտևաբար երկաթի անբավարարության հետևանքով մարդու մոտ նկատվում է հոգնածություն, մարսողական խանգարումներ, երեխաների մոտ աճի պրոցեսների դանդաղում, վահանաձև գեղձի ֆունկցիայի խանգարում, մազաթափություն, մաշկի չորություն, եղունգների շերտազատում:

Բուսական մթերքից երկաթով հարուստ են հատկապես սև հացը, ցորենի թեփը, խոշոր աղացած ալյուրով պատրաստված հացը, իսկ բարձր կարգի ալյուրով թխված սպիտակ հացը երկաթ շատ քիչ է պարունակում: Երկաթով հարուստ են նաև լոբին, ոսպը, ձավարեղենը, կանաչ տերևով բանջարեղենը, դդումը, տանձը, դեղձը, խնձորը, չամիչը, ծիրանի չիրը և այլն:
Կենդանական ծագման մթերքից երկաթով հարուստ են միսը, լյարդը, ձուն, ձուկը, կաթնամթերքը:



Անհատական հետազոտական աշխատանք: Երկաթ

Լաբորատոր  փորձ 3. Պղնձի  ստացումը  իր  աղից՝ պղնձարջասպից  CuSO4. H2O, ակտիվ մետաղով՝  երկաթով:
Fe + CuSO4 —> Cu + FeSO4

Վերցնում ենք CuSO4 և լցնում գլանի մեջ, ինչից հետո ձագարի օգնությամբ ավելացնում ջուր: Այդ ամենից հետո լավ թափահարում ենք մինչև լուծվի: Մեջը գցում մեխ, և տեսնում, թե ինչպես է պղինձը հավաքվում մեխի վրա:

Երկաթ: Երկաթի դերն ու նշանակությունը

Ֆոսֆոր

Ֆոսֆորի հայտնաբերումը վերագրվում է համբուրգցի ալքիմիկոս Հ․ Բրանդին 1669թ., որը ստացավ երկնագույն լուսարձակող նյութ՝ «սառը կրակ», և անվանեց ֆոսֆոր: Անունն ստացել է շնորհիվ իր լուսարձակելու հատկության։ Ֆոսֆոր բառը ծագում է հունարեն φῶς՝ «լույս» և φέρω՝ «տանում եմ» բառերից։

Ֆոսֆորը բնորոշ հոտով, անգույն, մոմակերպ, թունավոր նյութ է, ստացվում է ֆոսֆորի գոլորշիները սառեցնելիս։
Հալման ջերմաստիճանը 44,1 °C, եռմանը՝ 280,5 °C, խտությունը՝ 1828 կգ/մ3։ Օդում (40 °C-ում) ինքնաբռնկվում է, այդ պատճառով պահում են ջրի տակ։ Քիմիապես ավելի պասսիվ է, համարյա թունավոր չէ։ Չի լուծվում ջրում։ Ապրանքային կարմիր ֆոսֆորը գործնականորեն ամորֆ է, գույնը՝ կարմրաշագանակագույնից մանուշակագույն։

Սպիտակ ֆոսֆոր
Սպիտակ ֆոսֆորը ճնշման տակ տաքացնելիս՝ 200-220 °C, փոխարկվում է սև ֆոսֆորի: Սպիտակ ֆոսֆորը չափազանց թունավոր է և ունի տհաճ, սխտորանման հոտ։ Դրա փոքր չափաբաժինն օդի հետ շփման արդյունքում նախ ձևավորում է սպիտակ ծուխ, այնուհետև բոցավառվում է։ Սպիտակ ֆոսֆորն աշխարհում պարբերաբար օգտագործվում է տարբեր ռազմական գործողությունների ժամանակ։ Այն կիրառվում է ցերեկվա ժամերին՝ ծխածածկույթ առաջացնելու, իսկ գիշերը՝ հստակ տարածք լուսավորելու համար: Սովորաբար, սպիտակ ֆոսֆոր պարունակող զենքերը պայթեցվում են գետնին մոտ, որպեսզի հնարավորինս նվազեցվի դրանց հետագա վտանգավոր ազդեցությունը։

Ճարպերի մեջ հեշտ լուծվելու հատկությամբ՝ սպիտակ ֆոսֆորը մարդու մարմնի հետ շփվելիս կարող է մարմինն այրել մինչև ոսկոր: Սպիտակ ֆոսֆորի մասնիկները կարող են վերքեր առաջացնել նույնիսկ բուժումից հետո, ինչպես նաև մտնել արյան շրջանառության մեջ՝ դառնալով բազմաթիվ օրգանների անբավարարության պատճառ։

Ֆոսֆորային պարարտանյութեր, անօրգանական և օրգանական ֆոսֆոր պարունակող միացություններ, որոնց հողի մեջ են մտցնում բերքառատության համար։ Ֆոսֆորի պակասի կամ բացակայության պայմաններում բույսերը ի վիճակի չեն աճելու նորմալ եղանակով։ Հողում ֆոսֆորի քիչ քանակությունը ազդում է հատկապես հացահատիկային բույսերի բերքի վրա։

Ինքնաստուգում

                  Ինքնաստուգման  առաջադրանքներ

                          Թեման՝ <<Ոչ մետաղներ>>

            Յուրաքանչյուր առաջադրանքը 0,222 միավոր  է

  1. Ո՞ր  շարքում  են  նյութերը  ներկայացված  ըստ  մարդու  օրգանիզմում  դրանց   զանգվածային   բաժնի  նվազման.
    1. ածխաջրեր, ջուր, սպիտակուցներ, ճարպեր
    2. սպիտակուցներ, ջուր, ճարպեր, ածխաջրեր
    3. սպիտակուցներ, ածխաջրեր, ջուր, ճարպեր
    4. ջուր, սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրեր
  • Օդում  ֆոսֆորի  այրման,  ստացված  ֆոսֆորի (V)  օքսիդի  ջրում  լուծվելը  և  ֆոսֆորական  թթվի  չեզոքացումը  նատրիումի  հիդրօքսիդով  ռեակցիաներըի   ո՞ր  տեսակին  են    համապատասխանում .                 

     1)   միացման, տեղակալման,  փոխանակման

    2)   միացման, միացման, փոխանակման

    3)   փոխանակման, տեղակալման, միացման

    4)   միացման, փոխանակման,  տեղակալման

  • Ջրածինը  խառնել  են  2,5 մոլ օդին  և  այրել: Ստացվել  է  9 գ  ջուր: Ի՞նչ  ծավալով (լ)   

       ջրածին  են  խառնել  օդին.   

       1)  6,72                                     2)  11,2                                      3)  22,4                              4)  5,66 

  • Երկրագնդի  կեղևում  թթվածնի  և  սիլիցիումի  զանգվածային  բաժինները  հավասար  են  0,48    և  0,28, համապատասխանաբար: Երկրակեղևում  թթվածնի  ատոմների  թիվը  քանի՞ անգամ   է  մեծ  սիլիցիումի ատոմների  թվից. 

 1)   2                                               2) 2,5                                               3) 3                                       4) 4

  • Որո՞նք  են  բաց  թողած  բառակապակցությունները. 

  Վերքերը 3%-անոց  ջրածնի  պերօքսիդով  մշակելիս  այն  փրփրում  է, քանի  որ ____________ազդեցությամբ  ջրածնի  պերօքսիդը  քայքայվում  է  անջատելով_____________:

  1)  կատալազ  ֆերմենտի, ատոմային  ջրածին                                

  2)   ուրեազ  ֆերմենտի,  ատոմային  թթվածին

         3ուրեազ  ֆերմենտի,  ատոմային  ջրածին

         4)  կատալազ  ֆերմենտի, ատոմային  թթվածին:

  • Որո՞նք  են մոլեկուլային  բյուրեղավանդակով  պարզ  նյութեր.

ա)  Cալմաստ                                                գ)  S8                                                     ե)   I2                                է)  Pսև

բ)  P4                                                                դ) Si                                զ)  Cգրաֆիտ                        ը)  Br2

  1.  բ, գ, է, ը                     2)   ա, դ, զ, է                   3) բ, դ, զ,ը                            4)  բ, գ, ե, ը

Մոլեկուլային բյուրեղավանդակ. Մոլեկուլային բյուրեղավանդակների հանգույցներում մոլեկուլներ են , որոնց միջև գործող ուժերը համեմատաբար թույլ են։Այդ պատճառով նման բյուրեղավանդակով նյութերը կարծր չեն , ցնդող են,դրանց հալման ջերմաստիճանները սովորաբար ցածր են

  •  Որքա՞ն   է  վերականգնիչ  նյութի  գործակիցն  ըստ  ֆոսֆորի (V) օքսիդի  և  ածխի  փոխազդեցության  ռեակցիայի  հավասարման.

           1)  2                                     2) 5                                        3)  4                                  4)  6

P2O5 + 5C = 2P + 5CO

  • 0,3 մոլ  քանակով   R—  անիոնում  պարունակվում  է  5,4 մոլ  էլեկտրոն: Ո՞րն  է  այդ  անիոնը.
  • I                                    2) Br                                     3)  Cl                                        4)  F  
  • Ո՞ր  երկու  միացություններում  է  ֆոսֆոր  տարրի  օքսիդացման  աստիճանը  նույնը.
  • BaHPO4  և  Ba3P2                                                   3)  Ca2P2Oև  Ca(H2PO4)2  
  • Ca(H2PO4)2  և  Ca3P2                                             4)  KH2PO3  և  Ca3P2 
  1. Որքա՞ն  է  էլեկտրոնային  զույգերի  թիվը  CO և  CO2  մոլեկուլների  բանաձևերում.

        1)  7                              2)  10                                       3)  6                                    4)  13

11. Ո՞ր  շարքի  նյութերը  կարող  են  ազոտական  թթվի  ստացման  հումք  լինել.

 1)  օդ, ամոնիակ, չիլիական սելիտրա

 2)  մագնիսական  երկաթաքար, ազոտ,  թթվածին

 3)  սիլվինիտ, ազոտ, թթվածին

 4)  ամոնիակ, կերակրի  աղ, թթվածին

12. Ի՞նչ   քիմիական  կապեր  կան  ազոտի  մոլեկուլում…

կովալենտային ոչ բևեռային կապեր
Այն կապը, որն առաջանում է հավասարաչափ բաշխված ընդհանրացված էլեկտրոնային զույգերով, որոնց կապված են երկու միջուկները (կենտրոնների) կոչվում է կովալենտային ոչ բևեռային:

13. Քանի՞  լիտր (ն.պ.) ազոտ  կարելի  է ստանալ  1  կգ  հեղուկ  օդից, որում  ազոտի  զանգվածային  բաժինը  75,6 %  է…

1Կգ օդը պարունակում է 0,756 գ N2
756/28= 27 մոլ N2
27×22,4=604,8l N2

14. Պատ.՝ 600,8 լՈ՞րն  է ջրածնի առաջացրած և Երկրագնդում ամենատարածված բարդ  նյութը. գրեք  այդ  նյութի քիմիական  բանաձևը  և որոշեք ջրածնի զանգվածայլն բաժինը տոկոսով արտահայտած…
H2O
Mr H2O=2+16=18
W(H2)=2×1\18×100=11,1 %

15. Որքա՞ն  է  սովորական   և  ծանր   ջրերի  խառնուրդում  ծանր  ջրի (D2O) զանգվածային  բաժինը, եթե  այդ  խառնուրդում  թթվածին  տարրի  զանգվածային  բաժինը  88 % է…

16. Բնութագրեք  հետևյալ  ոչ մետաղը (ածխածին, թթվածին,  ջրածին,  ազոտ,  ֆոսֆոր, ծծումբ, սիլիցիում,  քլոր)   ըստ  հետևյալ սխեմայի.

Ֆոսֆոր
ա) քիմիական նշանը…
P                                 

բ) հարաբերական ատոմային զանգվածը…                                                                           

31
դ) դիրքը պարբերական համակարգում.այսինքն ո՞ր պարբերության և ո՞ր խմբի տարր է        
3-րդ պարբերության 5-րդ խմբի տարր
դ) ատոմի կառուցվածքը`(միջուկի լիցքը… միջուկում պրոտոների թիվը. ..էլեկտրոնների թիվը…էներգետիկ մակարդակների թիվը ), էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքը՝
P(15p ; 16n)15e
էլեկտրոնների  բախշումը ըստ  էներգետիկ  մակարդակների

2)8)5
դ) վալենտականությունը և օքսիդացման աստիճանը միացություններում.գրեք օրինակներ.. .
 

ե)  գրեք.  ոչ մետաղի    առաջացրած պարզ    և  բարդ  նյութերի  բանաձևերը…և  որոշեք նրանց հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը ` Mr  և մոլային զանգվածը`M գ/ մոլ …
Mr(P2O5)=31×2+15×5=142 M(P2O5)=142 գ/մոլ  

Mr (H3PO4)=1×3+31+16×4=98 M(H3PO4)=98 գ/մոլ  

Mr(HPO3)=1+31+16×3=80 M(HPO3)=80 գ/մոլ  

զ)  գրեք  ոչ մետաղի առաջացրած  օքսիդի  բանաձևը  և  որոշեք  նրա  որակական  և  քանակական  բաղադրությունը:

23. Հաստատեք  կամ  հերքեք  պնդումների  ճշմարտացիությունը  չորրորդ  խմբի  գլխավոր  ենթախմբի  տարրերի  երկհիմն  թթուների  հատկությունների  վերաբերյալ.

Ածխաթթուն  առաջացնում  է  երկու  շարք  աղեր` կարբոնատներ  և  հիդրոկարբոնատներ:
Ածխաթթուն երկու տեսակի աղեր է առաջացնում, չեզոք՝ կարբոնատներ, և թթու՝  հիդրոկարբոնատներ: Ճիշտ է

Ածխաթթուն  ուժեղ էլեկտրոլիտ  է:
Ոչ, ածխաթթուն թույլ թթու և էլոկտրոլիտ է։

H2CO3  — H2SiO3  —  H2GeO շարքում  թթուների  ուժը  նվազում  է:
այո

Ածխաթթուն  գունազրկում  է  KMnO4-ի  ջրային  լուծույթը:
ոչ

Սիլիկաթթուն  լուծվում  է  ջրում   և  ամբողջությամբ   դիսոցվում:
Սիլիկաթթուն ջրում չի լուծվում, հետևաբար չի դիսոցվում։

9,6 գ ամոնիումի  կարբոնատը   շիկացնելիս  զանգվածի  կորուստը  ռեակցիայի  ավարտից  հետո  կազմում  է  9,6 գ:

  •  Ջրածին  և  քլոր  տարրերի  զանգվածային  բաժինը  երկրակեղևում  1%  և  0,02%  է, իսկ   մարդու  օրգանիզմում`  համապատասխանաբար  10%  և  0,1% :

24.ա)  Ջրածին  և  քլոր  տարրերի  ատոմների  թվային  հարաբերությունը

           մարդու   օրգանիզմում  քանի՞  անգամ  է  մեծ  նույն  հարաբերությունից    

           երկրակեղևում: 
1 / 0,02 = 50
10 / 0.1 = 100

100/50 = 2
2
անգամ

24.բ)  Ի՞նչ  քանակով  (կմոլ)  ջրածին  տարրի  ատոմ  է  պարունակվում  70 կգ   

        զանգվածով   մարդու  օրգանիզմում:
M=70×10/100=7կմոլ

  •   Թթվածնի, ազոտի  և  ազոտի( II)  օքսիդի  600 մլ  խառնուրդում  ազոտի  ծավալային          

        բաժինը 63% է: Թթվածնի  հետ  ազոտի(II)  օքսիդի  լրիվ  փոխազդեցությունից  հետո                                      

        ազոտի  ծավալային   բաժինը  դարձել  է  70%:

   25. ա) Որքա՞ն  է  թթվածնի  ծավալային  բաժինը(%) ելային  խառնուրդում:  
                      
   25. բ)  Ի՞նչ  ծավալով (մլ) թթվածին  է  մնացել  վերջնական  խառնուրդում:                             

  •  Պարբերական  համակարգի  գլխավոր  ենթախմբերի  տարրերից  մեկի  բարձրագույն  օքսիդի  մոլային  զանգվածը 108 գ/մոլ  է, իսկ  այդ  օքսիդում  թթվածնի  զանգվածային  բաժինը  74 % է: 

26.ա)  Որքա՞ն  է  այդ  տարրի  ջրածնային  միացության  մոլային  զանգվածը   

           (գ/մոլ):
Mr(NH3)=14+3=17
M(NH3)=17գ մոլ

26բ)  Ի՞նչ  զանգվածով (գ) թթու  կառաջանա  այդ  օքսիդի  մեկ  մոլը  ջրում 

          լուծելիս:
N2O5+H2O=2HNO3
Mr(N2O5)=28+80=108գ մոլ
Mr(HNO3)=63
2HNO3 =63 * 2 = 126  

  •   Քիմիական  տարրի  իզոտոպի  զանգվածային  թիվը  127  է:

  27.ա)  Որքա՞ն  է  այդ  իզոտոպի  ատոմում  պարունակվող  նեյտրոնների  թիվը:…
տարրը տելուրն է:
Te(52p ; (127-52)75n) 52e
կամ յոդը
I(53p ; (127-53)74n)53e

        27.բ)  Որքա՞ն  է  այդ  տարրի  բարձրագույն  օքսիդի   հարաբերական    

                մոլեկուլային  զանգվածը:…..
Mr(Te 2O5)=2Ar (Te)+ 5Ar (O) = 254 + 80 = 334
Mr(I2O5) = 2Ar(I) + 5Ar(O)= 252 + 80 = 332

  •    Քլորաջրածնի  3,84  մոլ/լ  կոնցենտրացիայով  5 լ  աղաթթուն  փոխազդեցության  մեջ 

         են  դրել  կալիումի պերմանգանատի 10% զանգվածային  բաժնով 4740 գ  լուծույթի  հետ:

         Անջատված գազն  անցկացրել  են  ավելցուկով  վերցրած  կալիումի  հիդրօքսիդի  տաք

                 լուծույթի  մեջ, որի  հետևանքով  ստացվել  են  և  աղերը:  աղն  առանձնացրել     

                 են  լուծույթից  և  քայքայել  կատալիզորդի  առկայությամբ:

            28.ա)  Որքա՞ն  է առաջին  ռեակցիայում  անջատված  գազի  նյութաքանակը(մոլ): 

           28.բ)  Ի՞նչ  զանգվածով (գ) A աղ  է  ստացվել  երկրորդ  ռեակցիայում:

           28.գ)  Ի՞նչ  զանգվածով (գ) գազ  է  անջատվել  B  աղի  քայքայումից:

Ճիշտ կատարած առաջադրանքների   թիվը     18-29      30-38  39-45
գնահատականը      4-6          7-8    9-10

Սպիտակուցներ
Բարձրամոլեկուլային օրգանական միացություններ, որոնք կազմված են պեպտիդային կապով իրար միացած ալֆա-ամինաթթուներից:

Կենդանի օրգանիզմներում սպիտակուցների գործառույթները բազմազան են։ Սպիտակուց ֆերմենտները կատալիզում են օրգանիզմում ընթացող կենսաքիմիական ռեակցիաները և կարևոր դեր են խաղում նյութափոխանակության մեջ։ Որոշ սպիտակուցներ կատարում են կառուցվածքային և մեխանիկական գործառույթ՝ առաջացնելով բջջային կմախքը: Սպիտակուցները կարևոր դեր են կատարում նաև բջիջների ազդանշանային համակարգում, իմունային պատասխանում և բջջային ցիկլում: Սպիտակուցները մարդու և կենդանիների սննդի կարևոր մասն են կազմում (միս, թռչնամիս, ձուկ, կաթ, ընկուզեղեն, ընդավոր, հացահատիկային բույսեր):

Նուկլեինաթթուներ
Բարձրամոլեկուլային օրգանական միացություն, կենսապոլիմեր (պոլինուկլեոտիդ), որը կազմված է նուկլեոտիդներից։ Նուկլեինաթթուներ դեզօքսիռիբոնուկլեինաթթուն (ԴՆԹ) և ռիբոնուկլեինաթթուն (ՌՆԹ) առկա են բոլոր կենդանի օրգանիզմների բջիջներում։ Նրանք կարևորագույն դերն ունեն ժառանգական ինֆորմացիայի պահպանման, փոխանցման և իրականացման մեջ։

Ածխաջրեր
Քիմիական միացություններ՝ կազմված ածխածին, թթվածին և ջրածին տարրերից։  Սպիտակուցների և ճարպերի հետ միասին ածխաջրերը կարևոր նշանակություն ունեն մարդու և կենդանիների օրգանիզմներում ընթացող նյութերի ու էներգիայի փոխանակության շարժընթացում։ Մտնում են բուսական, կենդանական և բակտերային օրգանիզմների կազմության մեջ։ Ածխաջրերը մարդու և կենդանիների սննդի կարևոր բաղադրամաս են և ապահովում են դրանց կենսագործունեության համար անհրաժեշտ էներգիան։ Հասուն մարդու օրգանիզմում էներգիայի կեսից ավելին առաջանում է ածխաջրերից:

Վիտամիններ
 Կենսաբանորեն ակտիվ օրգանական և տարբեր կառուցվածք ունեցող միացություններ, որոնք անհրաժեշտ են օրգանիզմի բնականոն նյութափոխանակության ու կենսագործունեության համար և այդ առումով անփոխարինելի են։ Ակտիվ օրգանական միացությունն անվանվում է վիտամին, երբ տվյալ օրգանիզմը չի կարողանում այն սինթեզել անհրաժեշտ քանակությամբ և ստանում է սննդի միջոցով։ Այս պատճառով «վիտամին» տերմինն պայմանական է կախված արտաքին միջավայրի պայմաններից և օրգանիզմից։ Օրինակ ասկորբինաթթուն՝ վիտամին C-ի տարատեսակներից մեկը, վիտամին է մարդու, բայց ոչ կենդանի օրգանիզմների մեծամասնության համար։ Որոշ առողջական խնդիրների դեպքում վիտամինների հավելումը կարևոր է, բայց շատ քիչ փաստեր են հայտնի առողջ մարդու կողմից վիտամինների ընդունման օգտակարության վերաբերյալ։ Կան կազմությամբ վիտամիններին մոտ նյութեր, նախավիտամիններ, որոնք, մտնելով մարդու օրգանիզմ, փոխարկվում են վիտամինների։

Ճարպեր / լիպիդներ

Ճարպերը կենդանական և բուսական հյուսվածքների բաղադրիչներ են։ Կազմված են հիմնականում գլիցերինի և տարբեր ճարպաթթուների միացություններից՝ գլիցերիդներից։ Պարունակում են կենսաբանորեն ակտիվ ֆոսֆատիդներ, ստերիններ և որոշ վիտամիններ։

Ճարպերը սննդի անհրաժեշտ և առավել կալորիական բաղադրամասեր են և օրգանիզմի էներգիայի աղբյուր։ Դրանք նպաստում են սննդի մեջ օգտագործվող այլ մթերքների ավելի լավ ու լիարժեք յուրացմանը, հաճելի համ ու բուրմունք են տալիս մթերքներին։

Ճարպերի նկատմամբ մարդու պահանջը կազմում է օրական 1-1,5 գ՝ 1 կգ զանգվածի հաշվով (օրինակ՝ 70 կգ զանգվածով մարդու համար այն կազմում է օրական 70-105 գ)։

Լիպիդներ
Բառը առաջացել է հուներեն lípos բառից, որը նշանակում է ճարպ: Ճարպակերպեր, ճարպանմաններ, օրգանական նյութեր, որոնք մոլեկուլի կառուցվածքով և ֆիզիկաքիմիական հատկություններով նման են ճարպերին։ Կարևոր նշանակություն ունեն բուսական և կենդանական աշխարհում։ Ճարպերի հետ կազմում են լպիդների դասը։ Տերմինը հնացած է և համարյա չի գործածվում։ Պարունակվում են կենդանի և բուսական բոլոր բջիջներիում։ Ամենատարածվածը՝ ճարպերն են։ Ջրում չեն լուծվում, լուծվում են օրգանական լուծիչներում։ Բջջի չոր նյութի 5-10%, իսկ ճարպահյուսվածքում՝ 90%։

Մարդու օրգանիզմում ճարպերը կուտակվում են կրծքագեղձերում, ճարպոնում, ենթամաշկի ցանցաշերտում։ Ճարպեր կուտակվում են նաև բույսերի սերմերում, պտուղներում։ Ճարպերը կարող են լինել
Պինդ
խոզի
ձավարի
և հեղուկ
զեյթունի
օձաձկան ձարպը

Լիպիդներից են՝ կարոտինը, քսանտոֆիլը, ֆոսֆոլիպիդները, լեցիտինը, խոլեստերինը։ Վիտամին A, D, E, K, սեռական հորմոնները, հեշտությամբ միանում են սպիտակուցներին՝ առաջացնելով լիպոպրոտերդներ։

Դրանք մտնում են մեմբրանների, կորիզի կազմի մեջ, կուտակվում է մաշկի տակ՝ նրան տալով էլաստիկություն։ Կենդանական բջիջներում ավելի շատ ճարպեր կան։

Ջրածին

1. Քիմիական տարրերի տարածվածությունը բնության մեջ
Օդում պարզ նյութի ձևով հանդիպում են ազոտը և թթվածինը՝ հանքանյութերում տարածված է ծծումբը, պղինձը, արծաթը, ոսկին և էլի մի քանի ուրիշ տարրեր: Քիմիական  տարրերի մեծամասնությունը բնության մեջ գտնվում է բարդ նյութերի՝ քիմիական միացությունների ձևով:

8844966.jpeg

2.Քիմիական տարրերի տարածվածությունը տիեզերքում
Տիեզերքում կան տարրեր, որոնք հազվադեպ են հանդիպում մեր մոլորակում: Օրինակ Հելիումը, որը տիեզերքում ամենատարածված տարրերից է: Բայց ամենատարածված տարրը տիեզերքում ջրածինն է: Թթվածինը նույն պես հաճախ է հանդիպում տիեզերքում, սակայն Արեգակի զանգվածի միայն 1%- նե կազմում:



3.Քիմիական տարրերի տարածվածությունը երկրակեղեվում
Երկրակեղեվում ամենատարածված տարրը թթվածինն է, այն կազմում է մոլորակի զանգվածի 46,6%-ը: Երկրակեղեվում նաև տարածմած են ալյումինը, երկաթը, նատրիումը, կալիումը, կալցիումը և մագնեզիումը:

երկրակեղեվ
4.Քիմիական տարրերի տարածվածությունը մարդու օրգանիզմում
Մարդու օրգանիզմում ամենատարածված տարրը, դա թթվածինն է, թթվածնի պակասից կարող մարդ կարող է մահանալ: Երկրորդը տարածվածությամբ մարդու օրգանիզմում ածխածինն է, այն կազմում է մարդու օրգանիզմի 18%-ը: Մարդու օրգանիզմում կան 60 տարր:
-1-638.jpg

5.Ամենենատարածված նյութը երկրագնդի վրա
Բնության մեջ ամենատարածված նյությը ջուրն է, այն ամենուր է և հանդիպում է պինդ հեղուկ և գազային վիճակներով: Երկրի մակերեվույթի 2/3-րդ մասն է կազմում: Երկիր մոլորակի ջրի 96,5%-ը օվկիանոսներն են: Հասուն մարդու օրգանիզմի 60-65 %-ը կազմում է ջուրը:  Ջուր կա ամեն մի կենդանի էակի մեջ:  Ջրի վրա ամենամեծ ազդեցությունը թողնում է մարդը` իր էմոցիոնալ վիճակով ու ամեն մի արտասանած բառով: Սերը բարձրացնում է ջրի էներգետիկան, իսկ ագրեսիան` ցածրացնում:

 

6.Ամենատարածված գազային նյութը օդում
Օդում ամենատարածված նյութը ազոտն է: Ազատ վիճակում անհոտ և անհամ է, ջրում վատ է լուծվում: Ազոտը իներտ գազ է, այն կազմում է երկիր մոլորակի 1/4-րդ մասը:

Փորձ,՝ Օդի բաղադրության որոշումը

Նյութերի դասակարգում

☆֊ Ինչպե՞ս են դասակարգվում նյութերը ըստ բաղադրության, սահմանեք, գրեք օրինակներ…
Պարզ
Պարզ նյութերը կազմված են միատեսակ քիմիական տարրի ատոմներից։ Օրինակ՝ ֆոսֆոր, ազոտ, սպիտակ ֆոսֆոր:
Բարդ
Բարդ նյութերը կազմված են երկու և ավելի քիմիական տարրի ատոմներից։ Օրինակ՝ օքսիդներ, հիմքեր, թթուներ։


☆֊ Ինչպե՞ս են դասակարգվում նյութերը ըստ ծագումնաբանության, գրեք օրինակներ…
Անօրգանական
Անօրգանական միացությունը քիմիական միացություն է, որը չունի ածխածին — ջրածին կապեր:

Օրկանական
Օրգանական կոչվում են այն միացությունները, որոնց բաղադրության մեջ մտնում է ածխածին տարրը։

☆֊ Անօրգանական նյութերի ինչպիսի՞ օրինակներ գիտեք, գրեք օրինակներ…
Ջուր, թթվածին, աղեր

☆֊ Օրգանական նյութերի ինչպիսի՞ օրինակներ գիտեք…
Ճարպեր, ամինաթթուներ, գլյուկոզը, ֆրուկտոզը և այլ շաքարները…

☆֊ Ո՞ր նյութերն են ավելի շատ, օրգանականը, թե՞ անօրգանականը, պատասխանը հիմնավորեք…
Անօրգանականը

☆֊ Հետևյալ նյութերից ընտրեք անօրգանական նյութերը և գրեք դրանց քիմիական բանձևերը. թթվածին, կերակրի աղ, շաքար, երկաթ, ջուր, քլոր, խմելու սոդա, գլյուկոզ, ծծմբական թթու, ազոտ, սպիտակուց, պղինձ, գինու սպիրտ, ածխաթթու գազ, շմոլ գազ, ճարպ:
Քիմիական բանաձև է կոչվում նյութի բաղադրության պայմանական գրառումն է
անօրգանական օրգանական
թթվածին(O) շաքար(C12H22O11)
կերակրի աղ(NaCl) գլյուկոզ(C6H12O6)
երկաթ(Fe) գինու սպիրտ(C2H5OH)
ջուր(H2O)
քլոր(Cl)
խմելու սոդա(Na2CO3)
ծծմբական թթու(H2SO4)
Ազոտ(N)
պղինձ(Cu)
ածխաթթու գազ(CO2)
շմոլ գազ(CO)

☆֊ Որոշեք Ձեր ընտրած բարդ անօրգանական նյութերի հարաբերական մոլեկուլային  զանգվածները`Mr, որակական և քանակական բաղադրությունները՝ տարրերի  զանգվածային   հարաբերությունները, զանգվածային  և մոլային բաժինները:

☆֊Գրեք ներքոբերյալ անօրգանական շղթաների ռեակցիաների հավասարումները.

  • Մետաղ-հիմնային օքսիդ-հիմք-աղ` Mg→ MgO →Mg(OH)2→  MgCl2
  • Ոչ մետաղ→ թթվային օքսիդ→ թթու→ աղ`P→P2O5→H3PO4 →Na3PO4

Mg + O2 = Mg2O2 մագնեզիումի օքսիդ
MgO + H2O = Mg(OH)2 մագնեզիումի հիդրօքսիդ
Mg(OH)2 + HCl2 = MgCl2 + H2O

Փոխանակման են կոչվում այն ռեակցիաները, երբ երկու կամ ավելի բադ նյութերը փողանակում են

Օքսիդներ են կոչվում այն բարդ նյութերը, որոնք կազմված են երկու տարի ատոմներից որոնցից մեկը թթվածինն է:

Թթուներ են կոչվում այն բարդ նյութերը որոնք կազմված են ջրածնի մեկ կամ մի քանի ատոմներից և թթվային մնացորդից։

Հիմքեր են կոչվում այն բարդ նյութերը որոնք կազմված են մետաղի ատոմներից և հիդրոքսո խմբերից։

Աղեր են կոչվում այն բարդ նյութերը որոնք կազմված են մետաղի ատոմներից և թթվային մնացորդներից։

Ինքնաստուգում

1.Ո՞ր  շարքում են  նշված միայն ֆիզիկական մարմիններ.

   ա) գիրք, մեխ, ալյումին, ազոտ
   բ) սեղան, գրիչ, տետր, մատանի
   գ) երկաթ, քանոն, ոսկի, թթվածին
  դ) պղինձ, ջուր, արծաթ, ջրածին

Ֆիզիկական մարմիները մեզ շրջապատող առարկաներն են՝ այն ամենը ինչը կազմված է նյութերից:

  1. Քանի՞ նյութ է ներկայացված հետևյալ բառակապակցություններում.   ջրի կաթիլ, պղնձե թաս,  ալյումինե կաթսա,   ռետինե գնդակ,  պղնձե կուժ, սառցե դղյակ,  ոսկե  մատանի.

1)3                        2)  6                            3)  4                                  4) 5

3. Նշվածներից ո՞ր շարքում են գրված միայն օրգանական նյութեր.
     1) 
 ջուր, թթվածին, կավիճ, սպիրտ
    2)  կերակրի աղ, սպիտակուց, ճարպ, ազոտ
    3)  շաքարավազ, քացախաթթու, գլյուկոզ, սպիրտ
    4)  սոդա, ջուր, ածխաթթու գազ, բենզոլ

Օրգանական են կոչվում են այն բարդ քիմիական միացությունները, որոնց կազմի մեջ մտնում է ածխածին:

4. Ինչպիսի՞ ագրեգատային վիճակում կարող է գտնվել սնդիկը.

  1. միայն պինդ  վիճակ
  2. միայն  գազային վիճակում
  3. միայն  հեղուկ  վիճակում
  4. բոլոր  երեք  վիճակներում

    Միակ ատոմն է, որը սենյակային ջերմաստիճանում հեղուկ է:

 5.  Որքա՞ն է ոսկու  ձուլակտորի զանգվածը,  որի ծավալը  2 սմէ, իսկ ոսկու խտությունը  19,3 գ/սմ3է.

1) 38,6գ                    2) 9,65գ                   3) 3,86գ                       4) 1,93գ

m0P = 19,3գ/սմ3 · 2սմ3 = 38,6գ

6. Ո՞ր  շարքում  են գրված միայն բարդ նյութերի բանաձևեր.

    1)   Al, HCl,  Cu, Na2SO4                                      3)  H2O, N2, O3,  Ni, S8

   2)   AgBr, H2, CaCO3, P4                                      4)  NaOH, CO2, NH3, CuSO4
Բարդ նյութը իրար հետ քիմիական կապերով միացած տարբեր տարրերի ատոմներից  բաղկացած նյութն է:

7. Ո՞ր  շարքում են առկա միայն կովալենտային կապերով միացություններ.

     1)  NaCl, HCl, Cl2, NaHCO3                                      3)  H2, NH3, H2O, CH4

    2)  KBr, HNO3, CaO, P4                                            4)  N2, Br2, CuSO4, Fe
Կովալենտային կապ առաջացնում են ոչ մետաղները

8. Հետևյալ նյութերից չորս  սյունակով  առանձնացրեք  օքսիդները, հիմքերը, թթուներն  ու   աղերը, նշեք  յուրաքանչյուրի  անվանումը.    HNO3,  Na2O,  Ca(OH)2, AgNO3,  BaO,  HCl, CO2,   Al2O3, NaHCO3, Fe(OH)2, K2SiO3, NaCl, H2SO4, MgO, NaOH, H3PO4, SO3, CaCl2, CuSO4, Al(OH)3.

      Օքսիդ       Հիմք         Թթու             Աղ
Na2O
BaO
CO2
Al2O3
MgO
SO3
Ca(OH)2
Fe(OH)2
NaOH
Al(OH)3

 H2SO4
H3PO4
HNO3
HCl

 AgNO3
NaHCO3
K2SiO3
NaCl
CaCl2

9. Ո՞ր  շարքում է  գրված ֆոսֆոր,  թթվածին,  ածխածիներկաթ և ազոտ քիմիական տարրերի նշանները.

    1)  F, C, P, Si, Na
    2)  O, C, Li, K, Ba
    3)  P, O, C, Fe, N
    4)  K, Na, P, Fe, C 

10. Ո՞ր տարրական մասնիկներից է կազմված ատոմը.
    1)  միայն էլեկտրոններից
    2)  նեյտրոններից  և  էլեկտրոններից
    3)  պրոտոններից, էլեկտրոններից  և  նեյտրոններից
    4)  միայն պրոտոններից

  1.  Բնութագրեք  հետևյալ  տարրերը՝ ածխածին, ջրածին, թթվածին, ազոտ, ֆոսֆոր, ծծումբ, նատրիում, կալիում, կալցիում, մագնեզիում, երկաթ, ֆտոր, քլոր, բրոմ, յոդ, սիլիցիում, մանգան, պղինձ, ցինկ, արծաթ, ոսկի ….  (նշված տարրերից ընտրեք մեկ մետաղ և մեկ ոչմետաղ)  ըստ  հետևյալ ըստ հետևյալ սխեմայի.

    Թթվածին
    ա)  քիմիական  տարրի  նշանը
    O
    բ)  կարգաթիվը, միջուկի  լիցքը՝ Z
    8, +8
    գ)  ատոմի  բաղադրությունը (պրոտոնների, նեյտրոնների, էլեկտրոնների  թիվը)(8p, 8n) 8e
    դ)  պարբերության  համարը, լրիվ  լրացված  էներգիական  մակարդակների  թիվը 2-րդ պարբերություն
    ե)  խմբի  համարը, ենթախումբը (գլխավո՞ր  է, թե՞ երկրորդական), արտաքին էներգիական  մակարդակում էլեկտրոնների  թիվը 6
    6-րդ խումբ, գլխավոր ենթախումբ
    զ)  էլեկտրոնների  բաշխումն  ըստ էներգիական  մակարդակների
    2, 6
    է)  էլեկտրոնային  բանաձևը (էլեկտրոնների  բաշխումն ըստ էներգիական մակարդակների  և  ենթամակարդակների)
    ը) ո՞ր հատկություններն  են  ավելի  ուժեղ  արտահայտված`  մետաղակա՞ն, թե՞   ոչ մետաղական… — Ոչ մետաղ
    թ)  ինչպիսի՞  պարզ  և  բարդ  նյութերի  օրինակներ  գիտեք, որոնց  բաղադրության  մեջ — առկա  է  այդ   տարրի  ատոմներ
    CO2, H2O…
    ժ)  Կատարեք հաշվարկներ ` որոշեք  այդ  տարրի  մեկ  ատոմի  զանգվածը` mo (գ), տարրի  առաջացրած  օքսիդի  հարաբերական  մոլեկուլային  զանգվածը`Mr, տարրերի  զանգվածային   հարաբերությունները, զանգվածային  և մոլային բաժինները օքսիդում:
    mo(O) = Ar(O) · զ.ա.մ
    1,66 · 10 -²⁴ գ

    Ալյումին
    ա)  քիմիական  տարրի  նշանը
    Al
    բ)  կարգաթիվը, միջուկի  լիցքը՝ Z
    13, +13
    գ)  ատոմի  բաղադրությունը (պրոտոնների, նեյտրոնների, էլեկտրոնների  թիվը)(13p, 14n) 13e
    դ)  պարբերության  համարը, լրիվ  լրացված  էներգիական  մակարդակների  թիվը
    3-րդ պարբերություն
    ե)  խմբի  համարը, ենթախումբը (գլխավո՞ր  է, թե՞ երկրորդական), արտաքին էներգիական  մակարդակում էլեկտրոնների  թիվը 3
    3-րդ խումբ, գլխավոր ենթախումբ
    զ)  էլեկտրոնների  բաշխումն  ըստ էներգիական  մակարդակների
    2, 6, 3
    է)  էլեկտրոնային  բանաձևը (էլեկտրոնների  բաշխումն ըստ էներգիական մակարդակների  և  ենթամակարդակների)
    ը) ո՞ր հատկություններն  են  ավելի  ուժեղ  արտահայտված`  մետաղակա՞ն, թե՞   ոչ մետաղական…
    մետաղ
    թ)  ինչպիսի՞  պարզ  և  բարդ  նյութերի  օրինակներ  գիտեք, որոնց  բաղադրության  մեջ — առկա  է  այդ   տարրի  ատոմներ
    Al2O3
    ժ)  Կատարեք հաշվարկներ ` որոշեք  այդ  տարրի  մեկ  ատոմի  զանգվածը` mo (գ), տարրի  առաջացրած  օքսիդի  հարաբերական  մոլեկուլային  զանգվածը`Mr, տարրերի  զանգվածային   հարաբերությունները, զանգվածային  և մոլային բաժինները օքսիդում:
    mo(Al) = Ar(Al) · զ.ա.մ
    զ.ա.մ — 1,66 · 10 -²⁴ գ
  1. Համապատասխանեցրեք նյութի հատկությունները և անվանումը.   
ՀատկություններըԱնվանումը
ա) բնորոշ  հոտով   թափանցիկ  հեղուկ    
բ) ջրում  լավ  լուծվող  պինդ  նյութ 
գ) մետաղական  փայլով  պինդ  գունավոր  նյութ 
դ) ջրում  քիչ  լուծվող  անհոտ, անհամ  գազ
1) կավիճ  2) սախարոզ   3) քացախաթթու   4) թթվածին   
5)  քլոր   6)  յոդ

Նյութերի որակական, քանակական բաղադրությունը

H2O — 18
CO2 — 44
Fe2O3 — 148
P2O5
SO2
Al2O3
Մ2(H2O) —

Քիմիական բանաձև է կոչվում, նյութի պայմանական գրառումը, քիմիական տարրերի նշանների և եթե անհրաժեշտ է ինդեքսների օգնությամբ: Մեկ ինդեքսը չի գրվում: Բոլոր նյութերը ունեն որակական և քանակական բաղադրություն: Որակական բաղադրությունը ցույց է տալիս, թե ինչպիսի՞ ատոմներից է կազմված նյութը:
Նյութի քանակական բաղադրություն ասելով հասկանում ենք՝
1. ատոմների թիվը մոլեկուլում:
H2O
N(H) = 2
N(O) = 1

2. Ատոմների զանգվածային հարաբորությունը բարդ նյութում
m(H) : m(O)
2 · 1 : 16 = 1 : 8

3. Ատոմների զանգվածայնի բաժինները բարդ նյութում:
W(H) = ? %
W(O) = ? %
Նախ որոշենք նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը
Mr(H2O) = 2 · 1 + 16 = 18
1 — 18
x — 2
w(H) = x
1·2/18 · 100
w(H) = 11,11 %
w(O)88,89

4. Ատոմների մոլային բաժինները բարդ նյութում: Քանակը
x(H) = ?%
x(O) = ?%
2/2+1 · 100% = 66,67
x(O) = 1/.2+1 · 100% = 33,33