Հայկական տոմար

Հայերը մ.թ.ա. ունեցել են տոմար։ Սկզբում, հավանաբար, օգտագործել են լուսնայինը, հետագայում անցել ավելի կատարելագործված՝ արեգակնային տոմարի։ Հայոց տոմարի սկզբնավորման մասին կան միայն կցկտուր տեղեկություններ։ Ենթադրվում է, որ հայոց հին արեգակնային տոմարը շարժական էր, և դրա հետևանքով խախտվել են ոչ միայն ամիսների ու տարվա եղանակների որոշակի համապատասխանությունները, այլև, որ շատ կարևոր է, եկեղեցական տոների, ծիսակատարությունների ժամանակները։

Որոշ տոմարագետներ Հայոց տոմարը նմանեցրել են եգիպտական տոմարին։ Եգիպտացիների օրացուցային տարին, ինչպես և հայկականը, իրական արեգակնայինից մեկ չորրորդ օրով պակաս է եղել, որի հետևանքով տարեսկիզբը յուրաքանչյուր չորրորդ տարին մեկ օրով շուտ է սկսվել և իր դիրքը վերականգնել է միայն 1460 հուլյան տարի անցնելուց հետո։ Եգիպտացիները այն կոչել են Սոթիսի շրջան, հայերը՝ Հայկյան շրջան։ Ձեռագրերում պահպանված ավանդության համաձայն, Հայոց տոմարի սկիզբը կապվել է Հայկ Նահապետի՝ Բելի դեմ տարած հաղթանակի հետ, իսկ ամսանունները կոչվել են նրա 12 ուստրերի ու դուստրերի անուններով՝ 
Նավասարդ
Հայկական տոմարի առաջին ամիս։ Կազմված է «նավ» (նոր) և «սարդ» (տարի) բառերից և նշանակում է «նոր տարի»։ Նավասարդ ամիսն ունեցել է 30 օր, սկսվել է օգոստոսի 11-ին և վերջացել սեպտեմբերի 9-ին։

Հոռի 
Հայկական տոմարի երկրորդ ամիսն է, ունեցել է 30 օր, սկսվել է սեպտեմբերի 10-ին և վերջացել հոկտեմբերի 9-ին։

Սահմի 
Հայկական տոմարի երրորդ ամիսը, ունեցել է 30 օր, սկսվել է հոկտեմբերի 10-ին և վերջացել նոյեմբերի 8-ին:

Տրե
Հայկական տոմարի չորրորդ ամիսն է, ունեցել է 30 օր, սկսվել է նոյեմբերի 9-ին և վերջացել դեկտեմբերի 8-ին։ 

Քաղոց 
Հայկյան տոմարի հինգերորդ ամիսն է, ունեցել է 30 օր, սկսվել է դեկտեմբերի 9-ին և վերջացել հունվարի 7-ին։

Արաց
Հայկական տոմարի վեցերորդ ամիսը։ Ունեցել է 30 օր։ Սկսվել է հունվարի 8-ին և վերջացել փետրվարի 6-ին։

Մեհեկան
Հայկյան տոմարի յոթերորդ ամիսը, ունեցել է 30 օր, սկսվել է փետրվարի 7-ին և վերջացել մարտի 8-ին։

Արեգ
Հայկական տոմարի ութերորդ ամիսն է, ունեցել է 30 օր, սկսվել է մարտի 9-ին և վերջացել ապրիլի 7-ին։

Ահեկան
Հայկական տոմարի իններորդ ամիսն է, ունեցել է 30 օր, սկսվել է ապրիլի 8-ին և վերջացել մայիսի 7-ին։

Մարերի
Հայկական տոմարի տասներորդ ամիսն է, ունեցել է 30 օր, սկսվել է մայիսի 8-ին և վերջացել հունիսի 6-ին։

Մարգաց
Հայկական տոմարի տանսմեկերորդ ամիսն է, ունեցել է 30 օր, սկսվել է հունիսի 7-ին և վերջացել հուլիսի 6-ին։

Հրոտից 
Հայկական տոմարի տասներկուերորդ ամիսն է, ունեցել է 30 օր, սկսվել է հուլիսի 7-ին և վերջացել օգոստոսի 5-ին։

Ավելյաց
Հայկական տոմարի տասներեքերորդ (լրացուցիչ) ամիսն է, ունեցել է 5 օր հասարակ տարիներին և 6 օր՝ Նահանջ տարիներին։ Սկսվել է օգոստոսի 6-ին և վերջացել օգոստոսի 10-ին։

Ըստ հին հայկական օրացույցի՝ տարին սկսվում էր Նավասարդ ամսի 1-ին (համապատասխանում է օգոստոսի 11-ին)։ Ամբողջ տարին բաղկացած էր 12 ամիսներից՝ յուրաքանչյուրում 30 օր, իսկ տարվա մնացող օրերը լրացնում էր Ավելյաց կոչվող ամիսը՝ բաղկացած 5 (նահանջ տարիներին 6) օրից։

Առաջին հայկական օրացույցը կոչվել է «Պարզատումար», որը տպագրվել է 1513 թվականին Վենետիկում՝  Հակոբ Մեղապարտի տպարանում։

Մ.թ.ա. 26-ին եգիպտացիներն անցել են անշարժ տոմարի, իսկ Հայոց շարժական տոմարը շարունակվել է գործածվել։ Նիկիայի Ա տիեզերական ժողովից (325) հետո հուլյան տոմարը ընդունել են քրիստոնյա բոլոր ժողովուրդները։ Մինչդեռ Հայ եկեղեցին շարունակել է առաջնորդվել Հայոց շարժական տոմարով։ Հայերը, ինչպես և մյուս ժողովուրդները, եկեղեցական տոները կարգավորել են Անդրեաս Բյուզանդացու կազմած 200-ամյա (352–551) աղյուսակով, իսկ դրա ավարտից հետո գործածվել է Էաս Աղեքսանդրացու 532-ամյա զատկացուցակը, որով և սկիզբ է առել Հայոց Մեծ թվականը։ Ձեռագրերը վկայում են, որ VII դ. Անաստաս Ա Ակոռեցու հանձնարարությամբ Անանիա Շիրակացին կազմել է անշարժ տոմարի նախագիծ, որը սակայն, գործածության մեջ չի մտել։

Ճառագայթաակտիվություն

1. Ո՞վ և ո՞ր թվականին է հայտնագործել ճառագայթաակտիվությունը։

Մարի Կյուրին 1896 թ

Անրի Բեկերելը 1986 թ ✔

Պիեռ Կյուրին 1986 թ

Ոչ մեկը

2. Ատոմի միջուկում կան

Պրոտոններ և էլեկտրոններ

Էլեկտրոններ և նեյտրոններ

Դրական պրոտոններ և չեզոք նեյտրոններ ✔

3. Նշված տարրերի ո՞ ր խումբն է ռադիոակտիվ։

ՈՒՐԱՆ,ԵՐԿԱԹ ՋՐԱԾԻՆ

Ուրան,ռադիում,երկաթ

Ուրան, ռադիում,թորիում ✔

Ջրածին , պղինձ,ռադիում

4. Ռեզերֆորդի փորձում քանի՞մասի բաժանվեց ուրանի ճառագայթը և որո՞նք են դրանք

2 ալֆա և բետտա

3,ալֆա,բետտա և գամմա ✔

4 ալֆա,բետտա,գամմա և թետտա

1 ալֆա

5. Ռադիոակտիվ ճառագայթներից ,ո՞րը վտանգավոր չի,քանի դեռ դրանք արձակող նյութերը չեն ընկել բաց վերքի մեջ:

ալֆան ✔

բետտան

գամման

6. Ռադիոակտիվ ճատագայթներից,որը ունի ամենամեծ ներթափանցման հատկությունը։

Ալֆան

Բետտան

Գամման✔

7. Ռադիումը մոտավորապես միլիոն անգամ ավելի ռադիոակտիվ է ,քան ուրանը:

սխալ է

ճիշտ է✔

ռադիումը ռադիոակտիվ տարր չէ

8. Ինչպե՞ս է որոշվում ճառագայթման կլանված բաժնեչափը:

D=E/m ✔

D= m/E

D= mE

E=mD

9. Նշեք սխալ պատասխանը:

Ալֆա ճառագայթումը անցնում է մաշկի շերտով և վտանգավոր է: ✔

Ճառագայթահարումը բացասաբար է անդրադառնում ժառանգականության կոդի վրա:

Փոքր չափաբաժիններով ճառագայթահարումը կարող է նպաստել որոշ հիվանդությունների բուժման:

Կարճ ժամանակում ստացած 3-5 Գր ճառագայթման բաժնեչափը մահացու է:

10. Ո՞վ է հայտնագործել նեյտրոնը:

Էռնեստ Ռեզերֆորդը

Ջեյմս Չեդվիկը ✔

Թոմսոնը

11. Ինչպե՞ս ենք որոշում միջուկի զանգվածային թիվը:

Z= A+N✔

A = Z-N

A = Z+ N

A = N-Z

12. Իզոտոպներ են կոչվում

այն քիմիական տարրերը ,որոնք ունեն նույն կարգաթիվը և նույն ատոմային զանգվածը:

այն քիմիական տարրերը ,որոնք ունեն նույն կարգաթիվը և տարբեր ատոմային զանգվածներ: ✔

այն քիմիական տարրերը ,որոնք ունեն տարբեր կարգաթվեր և նույն ատոմային զանգվածը:

այն քիմիական տարրերը ,որոնք ունեն տարբեր կարգաթվեր և տարբեր ատոմային զանգվածներ:

13. Ատոմային ռումբի գործողության հիմքում

ընկած է կառավարելի շղթայական ռեակցիա

ընկած է կառավարելի միչուկային ռեակցիա

ընկած է անկառավարելի շղթայական ռեակցիա

ընկած է անկառավարելի քիմիական ռեակցիա

14. Ատոմային էներգիան արտադրվում է

ՀԷԿ-ում

ՀԷԿ-ում և ՋԷԿ- ում

ԱԷԿ-ում ✔

ՋԷԿ-ում

15. Քանի՞պրոտոն կա լիթիումի ատոմի միջուկում: LI73

7

3✔

4

10

16. Քանի նեյտրոն կա լիթիումի ատոմի միջւկում: Li73

7

3

4✔

10

ՀԱՍՏԱՏՈՒՆ ՄԱԳՆԻՍՆԵՐ։ՀՈՍԱՆՔԻ ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԴԱՇՏԸ

  1. Ի՞նչ է նշանակում «մագնիս» բառը:
    բառացիորեն՝ Մագնեսիայի (հնագույն քաղաք Փոքր Ասիայում) քար:
  2. Ո՞րն է բնական մագնիսը:
    Մեր թվարկությունից 3000 տարի առաջ Փոքր Ասիայի Մագնեզիա քաղաքում մարդիկ հայտնաբելել են, մագնիսական երկաթաքարեր, որոնք ունակ են ձգելու տարբեր առարկաներ, և անվանել այն բնական մագնիս:
  3. Ինչպե՞ս են ստանում արհեստական մագնիսներ:
    Արհեստական մագնիսներ ներկայումս ստանում են երկաթի, նիկելի և կոբալտի համաձուլվածքից:
  4. Ի՞նչն են անվանում մագնիսական բևեռներ:
    Մագնիսի այն տեղամասերը, որոնց մագնիսական ազդեցությունն առավելագույնն են, կոչվում է մագնիսական բևեռներ:
  5. Ինչպե՞ս են փոխազդում մագնիսների բևեռները:ԲԻնչպե՞ս կարելի է մագնիսական սլաքի օգնությամբ որոշել մագնիսացած պողպատե
    Բացասական բևեռները ձգում են դրական բևեռներին:
  6. Ինչի՞ ազդեցությամբ է կողմնացույցի սլաքը ուղղորդվում որոշակի ուղղությամբ: Ո՞ր կողմն է այն ցույց տալիս:
    Այն ցույց է տալիս հյուսիսը, որի շնորհիվ կարելի է նաև մյուս կողմերնը հասկանալ:
    Կողմնացույցը ցույց է տալիս միայն հյուսիս:
  7. Որտե՞ղ են կիրառվում մագնիսները:
    Հիմնականում կիրառվում են տեխնիկայում ՝ իբրև հաստատուն մագնիսական դաշտի աղբյուր
  8. Ի՞նչն են անվանում մագնիսական դաշտ:
    Մագնիսական դաշտ գոյութթյուն ունի յուրաքանչյուր հաղորդչի շուրջ։ Մագնիսական դաշտը ուժային դաշտ է, որը ազդում է շարժվող էլեկտրական լիցքերի և մարմիների վրա։

Էլեկտրական լարում: Վոլտաչափ։ Էլեկտրական դիմադրություն։ Օհմի օրենք

U — լարում
A — կատարած աշխատանք
q — լիցք

1․Ի՞նչ աշխատանք է կատարվում, երբ 220 Վ լարման ցանցին միացված  էլեկտրական լամպի պարույրով անցնում է 4 Կլ լիցք:
A = U*I
A = 220*4
A = 880ջոուլ

2․Ինչի՞ է հավասար լարումը էլեկտրական ջերմատաքացուցիչի վրա, եթե դրանով 40 Կլ լիցք անցնելիս կատարվում է 1600 Ջ աշխատանք:
U = A/q
U = 1600/40
U = 40

3․ Փորձարարը պետք է չափի էլեկտրական լարումը ջերմատաքաչուցիչի ծայրերին: Ո՞ր դեպքում է նա ճիշտ միացրել վոլտաչափը շղթային:

գ

4․Որոշեք Երևանից Գորիս  ձգվող 12 մմ² լայնական հատույթի մակերես ունեցող երկաթե հաղորդալարի դիմադրությունը, եթե այդ քաղաքների միջև հեռավորությունը 240 կմ է: Երկաթի տեսակարար դիմադրությունը 0.1 Օմ·մմ²/մ է:
S = 12մմ2
t = 240կմ = 240103մ
ρ = 0.1 Օմ·մմ²/մ
_______________________
R = ?
R = ρ · t/S
R = 0,1 · 240103մ / 12մմ2

5․Ինչի՞ է հավասար 620 Օմ դիմադրություն ունեցող պարույրով անցնող հոսանքի ուժը, եթե նրա ծայրերում կիրառված լարումը 12 Վ է:
I = U / R
I = 12/620

Էլեկտրական երևույթյեր։ Հոսանքի աղբյուրներ: Էլեկտրական շղթա և հոսանքի ուժ

1․ Որքա՞ն է նկարում պատկերված ամպերաչափի չափման սահմանը: 

100

2․ Հաշվեք կայծակի տևողությունը, եթե 18000Ա հոսանքի ուժի դեպքում կայծակի խողովակի ընդլայնական հատույթով անցնում է 40 Կլ լիցք:
t = q / I
40/18000
t = 1/450 = 0,002.

3․ Որոշեք էլեկտրական սարքում հոսանքի ուժը, եթե 5 րոպեում նրանով անցել է 400 Կլ լիցք:
I = q / t
5ր = 300վ.
400/300
I = 4/3 = 1,3.

4․ Որքա՞ն ժամանակում շիկացման թելիկով կտեղափոխվի 48 Կլ լիցք, եթե հոսանքի ուժը նրանում 1.5 Ա է:
t = q / I
48 / 1.5
t = 32

5․ Ի՞նչ սարքերից է կազմված նկարում պատկերված էլեկտրական շղթան:

Ամպերաչափ, լամպ, լարեր

6․ 40 վայրկյանում քանի՞ էլեկտրոն կանցնի վոլֆրամե հաղորդալարի լայնական հատույթով, եթե նրանում հոսանքի ուժը 4.8 Ա է:
q = t*I
q = 40 * 4.8
q = 192


Էլեկտրական հոսանք

Էլեկտրական լիցքերը կարող են տեղաշարժվել, հաղորդվել, առաջացնելով էլեկտրական հոսանք: Ըստ իրենց լիցք հաղորդելու հատկության, նյութերը բաժանվում են հաղորդիչների և մեկուսիչների: 
Մեր կատարած փորձը ցույց տվեց, որ Էլեկտրականության հաղորդիչներ են մետաղները, գրաֆիտը, մարդու և կենդանիների մարմինները, խոնավ հողը և այլն։ 
Ոչ հաղորդիչներ կամ մեկուսիչներ են ապակին, չոր փայտը, ռետինը, մարմարը և այլն։

Հաղորդիչներով լիցքավորված մասնիկների ուղղորդված շարժումը, որի արդյունքում տեղի է ունենում լիցքի տեղափոխություն, կոչվում է էլեկտրական հոսանք:

Պետք է իրար միսացնել հակադիր լիցքեր ունեցող բևեռներ: Հոսանքի աղբյուրներն ունեն երկու բևեռ` դրական «+» և բացասական «–»: Հոսանքի աղբյուրը սարքին պետք է միացնել այնպես, որ աղբյուրի «+» բևեռը համընկնի սարքի «+» բևեռին, իսկ աղբյուրի «–» բևեռը` սարքի «–» բևեռին:  

Էլեկրական լիցքեր

  1. Ձգողական, գրավիտացիոն, ծնրության, առաձգականության, արքիմեդյան, շբման, մարմնի կշիռ:
  2.  
  3. Եթե շբված պլասմասան մոտեցնենք թերթին, պլասմասան կձգի թերթև դեպի իրեն: Դա կոչվում է ձգողականության ուժ
  4. Այդ դեպքում թղթերը տարբեր կողմեր կգնան, դա կոչվում վանողականության ուժ:
  5. Էլեկտրականության ուժեր
  6. Սաթը նշանակում է էլեկտրոն, որից էլ առաջացել է էլեկտրականություն բառը
  7. Ձգողական և վանողական
  8. Վանում են իրար
  9. երկու կետային լիցքավորված մասնիկների փոխադարձ ձգողության կամ վանողության ուժը ուղիղ համեմատական է նրանց լիցքերի մեծության արտադրյալին և հակադարձ համեմատական է հեռավորության քառակուսուն
  10. Չափման միավորը ՄՀ-ում կուլոնն է

Ինքնաստուգում

1)Ատոմի կենտրոնում գտնվում է.
2. Միջուկը

2) Միջուկի շուրջ պտտվում են.
1. Էլեկտրոններ

3) Միջուկը բաղկացած է.
3. Պռոտոններից և  նեյտրոններից

4) Պրոտոնները ունեն … լիցք, իսկ նեյտրոնները
2. Դրական … լիցք չունեն

5)Էլեկտրոն կորցրած, կամ ստացած ատոմը կոչվում է.
3. Իոն

6) Հելիումի ատոմը մեկ էլեկտրոն կորցնելուց հետո
2. Կվերածվի դրական իոնի

7) Մատրիումի ատոմի միջուկի կազմում 23 մասնիկ կա: Դրանցից 12-ընեյտրոն է: Քանի պրոտոն կա միջուկում: Քանի էլեկտրոն կա ատոմում, եթե այն էլեկտրաչեզոք է:


1) Մորթով շբված կաուչուկը էլեկտրականացվում է.
2. Բացասական

2) Եթե լիցքավորված մարմինը ջգում է դեպի ապակե ձողը, ապա այն լիցքավորված է.

3)

նույնական լիցք – երկրորդը
տարանուն լիցքեր – երրորդ
լիցքավորված չեն – առաջին

4) Ա էլեկտրացույցը լիցքավորված է, իսկ Բ էլեկտրացույցը՝ ոչ: Ինչպիսի՝ ապակե, էբոնիտե, պղնձե թե՞ պլասմասե ձողով պետք է միացնել էլեկտրացույերը, որպեսզի երկուսն էլ լինեն լիցքավորված:
3. պղնձե

5) Ա լիցքավորված գունդը ինչպիսի՞ ուժերով է ազդում Բ և Գ գնդիկների վրա: Բ և Գ գնդիկները ունեն հավասար լիցքեր, իսկ I1 < I2:
3. Գ-ի վրա ավելի մեծ ուժով